มีลูกยากเกิดจากหลายสาเหตุมากครับ และไม่ได้มาจากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเสมอไป สถิติทั่วโลกพบว่า ทุก 7 คู่จะมี 1 คู่ ที่เผชิญภาวะมีบุตรยาก โดยสาเหตุมาจากฝ่ายหญิงประมาณ 35-40% ฝ่ายชาย 35-40% และมาจากทั้งสองฝ่ายหรือไม่ทราบสาเหตุอีกราว 20-30%
สิ่งสำคัญที่สุดคือ ภาวะมีบุตรยากส่วนใหญ่รักษาได้ ถ้าวินิจฉัยพบสาเหตุตั้งแต่เนิ่นๆ และเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสม
มีลูกยากคืออะไร? เกณฑ์ที่แพทย์ใช้วินิจฉัย
ภาวะมีบุตรยาก คือ การที่คู่สมรสมีเพศสัมพันธ์สม่ำเสมออย่างน้อยสัปดาห์ละ 2-3 ครั้ง โดยไม่ได้คุมกำเนิด เป็นเวลา 12 เดือนขึ้นไป แล้วยังไม่ตั้งครรภ์
แต่ถ้าฝ่ายหญิงอายุ 35 ปีขึ้นไป เกณฑ์นี้ลดเหลือแค่ 6 เดือน เพราะคุณภาพไข่ลดลงตามอายุ การรอนานอาจทำให้เสียโอกาสครับ
มีหลายกรณีที่ไม่ต้องรอครบเวลาเลยด้วยซ้ำ เช่น ถ้ารู้อยู่แล้วว่าท่อนำไข่ตัน หรืออสุจิน้อยมาก แบบนี้พบแพทย์ได้เลย ไม่ต้องรอ
สาเหตุมีลูกยากฝ่ายหญิง มีอะไรบ้าง?
PCOS — ถุงน้ำรังไข่หลายใบ
PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดในฝ่ายหญิง พบได้ถึง 30-40% ของผู้หญิงที่มีบุตรยาก ลักษณะคือไข่ไม่ตกสม่ำเสมอหรือไม่ตกเลย เพราะฮอร์โมนไม่สมดุล
สัญญาณที่สังเกตได้คือประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ บางคนห่างเป็นหลายเดือน หรือบางคนมีเดือนละครั้งแต่ไม่ตกไข่จริงๆ
ท่อนำไข่ตีบตันหรือเสียหาย
ท่อนำไข่คือเส้นทางที่ไข่เดินทางจากรังไข่ไปยังมดลูก ถ้าตีบหรือตันไม่ว่าจะข้างเดียวหรือสองข้าง ไข่และอสุจิก็พบกันไม่ได้
สาเหตุที่ทำให้ท่อนำไข่เสียหายมักมาจากการติดเชื้อในอดีต เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ หรือผ่าตัดในช่องท้อง ถ้าตันทั้งสองข้าง การทำICSIคือทางเลือกที่ดีที่สุดครับ เพราะกระบวนการ ICSI ไม่ผ่านท่อนำไข่เลย
เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ (Endometriosis)
Endometriosis คือภาวะที่เนื้อเยื่อมดลูกเจริญออกไปนอกโพรงมดลูก เช่น บนรังไข่ ท่อนำไข่ หรือผนังช่องท้อง ทำให้เกิดการอักเสบและพังผืด ส่งผลต่อทั้งท่อนำไข่และคุณภาพไข่
คนที่มี Endometriosis มักปวดประจำเดือนรุนแรงผิดปกติ บางคนปวดจนทำงานไม่ได้ ถ้ามีอาการแบบนี้ควรพบแพทย์เพื่อตรวจดูครับ
รังไข่สำรองต่ำ (AMH ต่ำ)
ค่า AMH (Anti-Müllerian Hormone) คือตัวบ่งชี้จำนวนไข่ที่เหลืออยู่ในรังไข่ ปกติควรอยู่ที่มากกว่า 1.0 ng/ml ถ้าต่ำกว่านี้หมายความว่าไข่เหลือน้อย
รังไข่สำรองต่ำไม่ได้เกิดแค่ในคนอายุมาก บางรายอายุแค่ 28-30 ปี ก็มีค่า AMH ต่ำได้เพราะพันธุกรรมหรือปัจจัยอื่น
อายุ — ปัจจัยที่หลีกเลี่ยงไม่ได้
ผู้หญิงเกิดมาพร้อมจำนวนไข่ที่กำหนดตายตัวตั้งแต่แรก และลดลงทุกเดือน ช่วงอายุที่ดีที่สุดคือ 25-34 ปี หลังจากนั้นคุณภาพและจำนวนไข่เริ่มลดลง
อายุ 35 ปีขึ้นไป โอกาสตั้งครรภ์ตามธรรมชาติต่อเดือนอยู่ที่ประมาณ 15-20% ลดลงจาก 25-30% ในช่วงอายุ 25-30 ปี และยิ่งลดลงชัดเจนมากหลัง 38 ปี
ถ้ายังไม่พร้อมมีลูกตอนนี้แต่กังวลเรื่องอายุ การฝากไข่ไว้ก่อนเป็นทางเลือกที่น่าสนใจมากครับ เก็บคุณภาพไข่ในวันนี้ไว้ใช้ในอนาคต
ความผิดปกติของมดลูก
โพลิปในมดลูก เนื้องอก (Fibroid) ผนังกั้นในมดลูก หรือโพรงมดลูกผิดรูปแต่กำเนิด ทำให้ตัวอ่อนฝังตัวยากหรือแท้งได้บ่อยขึ้น บางรายไม่มีอาการชัดเจน ต้องตรวจอัลตราซาวด์ถึงจะพบ
สาเหตุมีลูกยากฝ่ายชาย มีอะไรบ้าง?
หลายคู่มักคิดว่าปัญหาอยู่ที่ฝ่ายหญิง แต่จริงๆ แล้วฝ่ายชายเป็นสาเหตุในสัดส่วนที่ใกล้เคียงกันมาก ดังนั้นควรมาตรวจพร้อมกันทั้งคู่ตั้งแต่แรกครับ
อสุจิน้อย เคลื่อนที่ไม่ดี หรือรูปร่างผิดปกติ
ค่าปกติของอสุจิคือมากกว่า 15 ล้านตัวต่อมิลลิลิตร ถ้าน้อยกว่านี้เรียกว่า Oligospermia โอกาสที่อสุจิจะเดินทางถึงไข่ก็ลดลงตามสัดส่วน
นอกจากจำนวน ยังต้องดูการเคลื่อนที่ด้วย ค่าปกติคืออสุจิที่เคลื่อนที่ได้มากกว่า 40% และรูปร่างปกติมากกว่า 4% ถ้าต่ำกว่าเกณฑ์นี้ก็อาจทำให้มีบุตรยากได้
DNA Fragmentation สูง
นี่คือสาเหตุที่หลายคนมองข้ามมากที่สุดครับ DNA Fragmentation คือความเสียหายในสาย DNA ของอสุจิ บางรายตรวจน้ำเชื้อปกติทุกอย่าง แต่ DNA เสียหายสูง ทำให้ตัวอ่อนคุณภาพต่ำหรือแท้งได้บ่อย
การตรวจ DNA Fragmentation ไม่ได้รวมอยู่ในการตรวจน้ำเชื้อทั่วไป ต้องขอตรวจเพิ่มพิเศษ
ไม่พบอสุจิในน้ำเชื้อ (Azoospermia)
ไม่พบอสุจิในน้ำเชื้อเลย อาจเกิดจากท่อนำอสุจิตัน หรือรังไข่ไม่ผลิตอสุจิ กรณีนี้ยังแก้ได้ครับ แพทย์สามารถเก็บอสุจิจากอัณฑะโดยตรง (TESE) แล้วนำมาใช้ในกระบวนการ ICSI ได้
ไลฟ์สไตล์ที่ส่งผลต่อคุณภาพอสุจิ
สิ่งที่ทำลายคุณภาพอสุจิมากที่สุดได้แก่:
- บุหรี่ — ลดจำนวนและ motility ของอสุจิ
- แอลกอฮอล์ — ดื่มหนักมากกว่า 14 ยูนิต/สัปดาห์ส่งผลชัดเจน
- ความร้อนบริเวณอัณฑะ — ซาวน่า อ่างน้ำร้อน กางเกงรัดแน่น นั่งนานต่อเนื่อง
- สเตียรอยด์และยาบางชนิด — ส่งผลต่อฮอร์โมนและการผลิตอสุจิ
ข่าวดีคือผลจากไลฟ์สไตล์แก้ได้ เพราะอสุจิใช้เวลาสร้างใหม่ประมาณ 72 วัน ดังนั้นถ้าปรับพฤติกรรมและรอ 3 เดือน คุณภาพอสุจิมักดีขึ้นได้
สาเหตุที่มาจากทั้งสองฝ่าย
มีบุตรยากโดยไม่ทราบสาเหตุ (Unexplained Infertility) พบได้ประมาณ 10-15% ของคู่ที่มีบุตรยาก ตรวจทุกอย่างปกติหมดแต่ก็ยังไม่ตั้งครรภ์ ในกรณีนี้ ICSI มักให้ผลดีเพราะช่วยเพิ่มโอกาสปฏิสนธิได้แม้ไม่รู้สาเหตุที่แน่ชัด
บางคู่มีปัจจัยหลายอย่างพร้อมกัน เช่น ฝ่ายหญิงมี PCOS ร่วมกับฝ่ายชายมีอสุจิน้อย แบบนี้ต้องวางแผนรักษาครอบคลุมทั้งคู่
สัญญาณที่ควรพบแพทย์โดยเร็ว — ไม่ต้องรอ 12 เดือน
มีบางกรณีที่ควรพบแพทย์เร็วกว่าเกณฑ์ปกติครับ:
ฝ่ายหญิง:
- ประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ ขาดหาย หรือมาน้อยกว่า 8 ครั้งต่อปี
- ปวดประจำเดือนรุนแรงมากผิดปกติ
- เคยตรวจพบถุงน้ำรังไข่ เนื้องอก หรือท่อนำไข่มีปัญหา
- เคยผ่าตัดในอุ้งเชิงกรานมาก่อน
- อายุ 35 ปีขึ้นไปและพยายาม 6 เดือนแล้ว
ฝ่ายชาย:
- เคยตรวจพบปัญหาอสุจิมาก่อน
- เคยผ่าตัดบริเวณอัณฑะหรือขาหนีบ
- มีเส้นเลือดขอดที่อัณฑะ (Varicocele)
GFC ช่วยได้อย่างไร?
เมื่อมาพบแพทย์ที่ GFC ครั้งแรก ทีมแพทย์จะตรวจประเมินอย่างครบถ้วนภายในวันเดียว ทั้งฝ่ายหญิงและชายพร้อมกัน ได้แก่ อัลตราซาวด์รังไข่และมดลูก ตรวจเลือดฮอร์โมน AMH, FSH, E2 และวิเคราะห์น้ำเชื้อฝ่ายชาย จากนั้นแพทย์จะอธิบายสาเหตุและวางแผนรักษาพร้อมประเมินค่าใช้จ่ายโปร่งใสในวันเดียวกัน
GFC มีทีมแพทย์เฉพาะทางด้านเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ 6 ท่าน รักษาผู้มีบุตรยากกว่า 2,000 รายต่อปี ด้วยอัตราสำเร็จ ICSI 60-65% และสูงถึง 70-75% เมื่อตรวจโครโมโซมตัวอ่อน PGT-Aร่วมด้วย
แนวทางการรักษาขึ้นอยู่กับสาเหตุที่พบ เช่น ถ้าเป็นระดับเบาอาจเริ่มด้วยIUI (ฉีดเชื้อผสมเทียม) ราคา 15,000 บาทต่อรอบ ถ้าต้องการเพิ่มโอกาสมากขึ้นก็จะแนะนำICSI (เด็กหลอดแก้ว) ซึ่งมีแพ็กเกจตั้งแต่ 150,000 บาทขึ้นไป
ยิ่งรู้สาเหตุเร็ว ยิ่งวางแผนได้ตรงจุด และโอกาสสำเร็จก็สูงกว่าการรอไปเรื่อยๆ ครับ
นัดปรึกษาแพทย์ที่ GFC ได้เลย — ไม่มีค่าใช้จ่ายในการปรึกษาเบื้องต้น
FAQ — คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับภาวะมีบุตรยาก
Q: มีลูกยากเกิดจากอะไรบ้าง? A: สาเหตุมีบุตรยากมาจากหลายปัจจัย ฝ่ายหญิงพบบ่อยคือ PCOS ท่อนำไข่ตัน เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ รังไข่สำรองต่ำ และอายุที่มากขึ้น ส่วนฝ่ายชายพบบ่อยคืออสุจิน้อย เคลื่อนที่ไม่ดี รูปร่างผิดปกติ และ DNA Fragmentation สูง สัดส่วนฝ่ายหญิง 35-40% ฝ่ายชาย 35-40% ที่เหลือเป็นสาเหตุร่วมหรือไม่ทราบสาเหตุ
Q: พยายามมีลูก 6 เดือนแล้วไม่ได้ ถือว่ามีบุตรยากไหม? A: ถ้าอายุน้อยกว่า 35 ปียังไม่ถือว่ามีบุตรยากครับ เกณฑ์ปกติคือ 12 เดือน แต่ถ้าอายุ 35 ปีขึ้นไป 6 เดือนก็ควรพบแพทย์ได้เลย หรือถ้ารู้ว่าตัวเองมีปัจจัยเสี่ยง เช่น ประจำเดือนผิดปกติหรือเคยตรวจพบปัญหา ก็ไม่ต้องรอครบเวลาครับ
Q: ฝ่ายหญิงหรือฝ่ายชายมีบุตรยากมากกว่ากัน? A: ใกล้เคียงกันมากครับ ฝ่ายหญิงและฝ่ายชายเป็นสาเหตุประมาณ 35-40% เท่ากัน ดังนั้นควรมาตรวจพร้อมกันทั้งคู่ตั้งแต่ครั้งแรก เพราะบางครั้งปัญหาอยู่ที่ฝ่ายชายทั้งที่คิดว่าปกติ
Q: อายุ 38 ปีแล้ว ยังมีลูกได้ไหม? A: ได้ครับ แต่โอกาสตั้งครรภ์ตามธรรมชาติลดลงชัดเจน แนะนำพบแพทย์เร็วๆ เพื่อตรวจ AMH และวางแผนรักษา หลายคนอายุ 38-42 ปีทำ ICSI สำเร็จที่ GFC โดยเฉพาะถ้าทำ PGT-A ตรวจโครโมโซมตัวอ่อนร่วมด้วย อัตราสำเร็จจะสูงกว่าทำเพียงอย่างเดียว
Q: ความเครียดทำให้มีลูกยากจริงไหม? A: มีผลบ้างครับ ความเครียดรุนแรงอาจรบกวนฮอร์โมนและทำให้ไข่ไม่ตกสม่ำเสมอ แต่ไม่ใช่สาเหตุหลักของภาวะมีบุตรยาก คนที่มีบุตรยากส่วนใหญ่มีสาเหตุทางกายภาพหรือฮอร์โมนที่ชัดเจนกว่า ความเครียดเป็นปัจจัยเสริมมากกว่าสาเหตุหลัก
Q: ต้องตรวจอะไรบ้างถึงรู้ว่ามีบุตรยาก? A: การตรวจเบื้องต้นครอบคลุม 2 ฝ่ายครับ ฝ่ายหญิงตรวจอัลตราซาวด์รังไข่และมดลูก ตรวจเลือดฮอร์โมน AMH, FSH, LH, E2 ส่วนฝ่ายชายตรวจวิเคราะห์น้ำเชื้อ (Semen Analysis) ดูจำนวน การเคลื่อนที่ และรูปร่างอสุจิ ที่ GFC ตรวจครบได้ในวันเดียวและแพทย์อธิบายผลพร้อมวางแผนรักษาให้เลย
Q: มีบุตรยากรักษาหายไหม? A: ส่วนใหญ่รักษาได้ครับ ขึ้นอยู่กับสาเหตุและอายุ กรณีที่เบาอย่าง PCOS หรืออสุจิน้อยเล็กน้อย อาจแค่ทำ IUI 3-6 รอบก็สำเร็จ กรณีที่ซับซ้อนกว่าอย่างท่อนำไข่ตันหรืออสุจิน้อยมาก ICSI มีอัตราสำเร็จ 60-65% ต่อรอบที่ GFC หลายคู่ที่เคยหมดหวังก็มีลูกได้ในที่สุดครับ
Q: เคยมีลูกแล้ว ทำไมตอนนี้มีลูกยากอีก? A: เรียกว่า Secondary Infertility หรือภาวะมีบุตรยากทุติยภูมิ พบได้บ่อยมากครับ อาจเกิดจากการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนหลังคลอด เนื้องอกมดลูกที่เพิ่งเกิดขึ้น คุณภาพอสุจิที่เปลี่ยนไปตามอายุ หรือน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นมากหลังคลอด แนะนำพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุใหม่โดยไม่ต้องอายครับ
พญ.วรมา เกษมพิพัฒชัย ใบอนุญาตเลขที่ 38204
แพทย์เฉพาะทางด้านเวชศาสตร์เจริญพันธุ์ประจำที่ GFC Clinic
บทความเกี่ยวกับ นัดหมายพบแพทย์ครั้งแรก
บริการ นัดหมายพบแพทย์ครั้งแรก
รวมเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ IVF, ICSI, IUI ต่างกันอย่างไร?
เทคโนโลยีห้องแล็บเลี้ยงตัวอ่อนขั้นสูง มาตรฐานสากลเพื่อโอกาสสำเร็จสูงสุด
ภาวะมีบุตรยากคืออะไร? เช็กเกณฑ์การวินิจฉัยและสาเหตุสำคัญ
