อายุน้อยไม่ได้การันตีการมีบุตรง่าย เมื่อรังไข่เสื่อมจากผ่าตัดช็อกโกแลตซีสต์
หลายคนเข้าใจว่า ผู้หญิงอายุน้อยย่อมมีโอกาสตั้งครรภ์ได้ง่ายกว่าผู้หญิงอายุมากเสมอ แต่ในทางการแพทย์ อายุเป็นเพียงหนึ่งในหลายปัจจัยที่กำหนดภาวะเจริญพันธุ์ อีกปัจจัยที่มองข้ามไม่ได้คือสุขภาพของรังไข่ ซึ่งอาจถูกกระทบจากโรคหรือการรักษาที่ผ่านมา แม้ในวัยที่ยังถือว่าอายุน้อยก็ตาม
กรณีศึกษาต่อไปนี้เป็นตัวอย่างของผู้หญิงอายุน้อยรายหนึ่ง ซึ่งเคยพยายามตั้งครรภ์ด้วยการทำ IUI (การฉีดอสุจิเข้าโพรงมดลูก) ถึง 3 ครั้ง แต่ไม่ประสบความสำเร็จ เมื่อเข้ารับการตรวจอย่างละเอียดจึงพบสาเหตุสำคัญ นั่นคือประวัติการผ่าตัดช็อกโกแลตซีสต์ (Endometrioma) ซึ่งส่งผลต่อเนื้อรังไข่โดยตรง
ผ่าตัดช็อกโกแลตซีสต์แล้วเสี่ยงรังไข่เสื่อมจริงหรือ
ช็อกโกแลตซีสต์คือถุงน้ำในรังไข่ที่เกิดจากเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ มักพบในผู้ป่วย endometriosis การผ่าตัดเอาซีสต์ออกเป็นแนวทางรักษาที่จำเป็นในหลายกรณี แต่การผ่าตัดนี้ก็มีความเสี่ยงเช่นกัน เพราะเนื้อรังไข่บางส่วนอาจถูกนำออกไปพร้อมกับซีสต์ หรือถูกทำลายจากความร้อนระหว่างการจี้ห้ามเลือด ยิ่งผ่าตัดหลายครั้งหรือซีสต์มีขนาดใหญ่ เนื้อรังไข่ที่เสียไปก็ยิ่งมากขึ้น ส่งผลให้ปริมาณไข่สำรองลดลง และอาจนำไปสู่ภาวะรังไข่เสื่อมก่อนวัยอันควรได้
ในเคสนี้ ผู้ป่วยมีอายุยังน้อย แต่ปริมาณไข่ในรังไข่ต่ำกว่าที่ควรจะเป็นในวัยเดียวกัน อีกทั้งฝ่ายชายยังมีคุณภาพอสุจิลดลงเล็กน้อย ทำให้การตั้งครรภ์ตามธรรมชาติหรือการทำ IUI มีโอกาสสำเร็จน้อยลง แพทย์จึงต้องวางแผนการรักษาโดยดูปัจจัยของทั้งสองฝ่ายร่วมกัน ไม่ใช่เพียงฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง
เมื่อมีตัวอ่อนคุณภาพดีแล้ว ยังมีปัจจัยอื่นที่ต้องพิจารณา
หลังเข้าสู่กระบวนการรักษา ผู้ป่วยรายนี้ได้ตัวอ่อนคุณภาพดี ซึ่งเปรียบเสมือน “ตัวอ่อนทองคำ” ที่มีโอกาสพัฒนาเป็นการตั้งครรภ์สูง แต่การมีตัวอ่อนดีเพียงอย่างเดียวไม่พอ ยังมีอีกหนึ่งเงื่อนไขที่สำคัญไม่แพ้กัน นั่นคือ ช่วงเวลาที่เยื่อบุโพรงมดลูกพร้อมรับการฝังตัวของตัวอ่อน หากย้ายตัวอ่อนผิดช่วงเวลา แม้ตัวอ่อนจะแข็งแรงแค่ไหนก็อาจไม่สามารถฝังตัวได้
เพื่อลดความเสี่ยงนี้ แพทย์จึงแนะนำให้ตรวจ ERA Test (Endometrial Receptivity Analysis) ซึ่งเป็นการวิเคราะห์ความพร้อมของเยื่อบุโพรงมดลูกในการรับตัวอ่อน ผลการตรวจพบว่าผู้ป่วยรายนี้ต้องได้รับฮอร์โมนต่อเนื่อง 144 ชั่วโมงก่อนย้ายตัวอ่อน ซึ่งต่างจากผู้ป่วยส่วนใหญ่ที่ใช้เวลาประมาณ 120 ชั่วโมง ข้อมูลเพียงเท่านี้ช่วยให้ทีมแพทย์ปรับแผนการรักษาให้เข้ากับร่างกายของผู้ป่วยแต่ละคนได้อย่างแม่นยำ และเพิ่มโอกาสที่ตัวอ่อนจะฝังตัวสำเร็จ
ประเด็นสำคัญของเคสนี้คือ การรักษาภาวะมีบุตรยากไม่มีสูตรสำเร็จรูปที่ใช้ได้กับทุกคน สาเหตุของแต่ละคู่รักแตกต่างกัน แนวทางที่ดีที่สุดจึงเกิดจากการประเมินอย่างละเอียดและออกแบบการรักษาเฉพาะบุคคล โดยเฉพาะในรายที่มีปัจจัยซับซ้อน เช่น ประวัติผ่าตัดรังไข่ หรือความผิดปกติของช่วงเวลารับตัวอ่อน
เคสนี้ดูแลโดย พญ. แพรว พินิจไพศาล (ว.49364) แพทย์เฉพาะทางด้านเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ และกำกับดูแลโดย รศ.นพ.พิทักษ์ เลาห์เกริกเกียรติ (ว.18494) แพทย์เฉพาะทางด้านเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์
ผ่าตัดช็อกโกแลตซีสต์แล้ว มีโอกาสท้องเองได้มากน้อยแค่ไหน
ขึ้นอยู่กับปริมาณเนื้อรังไข่ที่เหลืออยู่และอายุของผู้ป่วย หากผ่าตัดเพียงครั้งเดียวและเหลือเนื้อรังไข่เพียงพอ การตั้งครรภ์เองยังเป็นไปได้ แต่หากผ่าตัดหลายครั้งหรือค่า AMH ต่ำมาก การทำเด็กหลอดแก้วมักเป็นทางเลือกที่เหมาะสมกว่า เพราะสามารถเก็บไข่ล่วงหน้าได้ก่อนที่รังไข่จะเสื่อมลงอีก
ค่า AMH ต่างจาก FSH อย่างไร ทำไมต้องเช็คทั้งคู่
AMH เป็นค่าที่บอกปริมาณไข่สำรองในรังไข่ ณ ขณะนั้น ส่วน FSH เป็นฮอร์โมนที่สมองสั่งให้รังไข่ทำงาน หาก FSH สูงแปลว่ารังไข่ตอบสนองน้อยลง การตรวจทั้งคู่ช่วยให้แพทย์ประเมินภาพรวมของ ovarian reserve ได้ชัดเจนขึ้น และวางแผนการรักษาได้ตรงกับสภาพร่างกายจริง
ERA Test เจ็บไหม ต้องเตรียมตัวอย่างไร
ERA Test เป็นการเก็บตัวอย่างเนื้อเยื่อเยื่อบุโพรงมดลูกด้วยสายสวนขนาดเล็กผ่านทางช่องคลอด ใช้เวลาไม่กี่นาที อาจรู้สึกปวดหน่วงๆ คล้ายประจำเดือนมา แต่ไม่ต้องดมยาสลบ แพทย์จะนัดเก็บตัวอย่างในช่วงที่เตรียมเยื่อบุโพรงมดลูกเหมือนกับก่อนย้ายตัวอ่อนจริง เพื่อให้ผลตรวจตรงกับสภาพร่างกายที่สุด
ถ้าฝ่ายชายอสุจิน้อย ต้องทำ ICSI ทุกรายไหม
ไม่เสมอไป การเลือกทำ ICSI (การฉีดอสุจิเข้าไข่โดยตรง) ขึ้นอยู่กับค่าการตรวจอสุจิในวันที่เก็บไข่ หากจำนวนและคุณภาพยังพอเพียง อาจใช้วิธีผสมแบบธรรมดาได้ แต่ในรายที่อสุจิมีจำนวนน้อยหรือเคลื่อนที่ช้ากว่าปกติ ICSI จะช่วยเพิ่มโอกาสปฏิสนธิได้ดีกว่า แพทย์จะตัดสินใจเป็นรายกรณี
ตรวจเจอรังไข่เสื่อมแล้ว ยังมีลุ้นมีลูกไหม
มีลุ้นแน่นอน เพียงแต่ต้องวางแผนการรักษาให้รัดกุมกว่าปกติ การตรวจหาไข่ที่ยังเหลืออยู่ การเลือกวิธีกระตุ้นไข่ที่เหมาะกับ ovarian reserve ต่ำ และการตัดสินใจเก็บไข่หรือตัวอ่อนแช่แข็งไว้ตั้งแต่เนิ่นๆ เป็นกลยุทธ์ที่ช่วยเพิ่มโอกาสได้จริง อย่าเพิ่งท้อถอยหากผลตรวจออกมาไม่ดี เพราะตัวเลขไม่ได้บอกความสำเร็จทั้งหมด
ย้ายตัวอ่อนแล้วควรนอนนิ่งๆ 24 ชั่วโมงไหม
ไม่จำเป็นต้องนอนนิ่งทั้งวัน งานวิจัยพบว่าการใช้ชีวิตปกติเบาๆ หลังย้ายตัวอ่อนไม่ได้ลดอัตราการฝังตัว แนะนำให้หลีกเลี่ยงการออกกำลังกายหนักและการยกของเป็นเวลาสองสามวัน แต่การเดินเล่นหรือทำงานเบาๆ ทำได้ตามปกติ สิ่งสำคัญกว่าคือการทานยาตามแพทย์สั่งครบถ้วนและรักษาสภาพจิตใจให้ผ่อนคลาย
หากต้องการประเมินภาวะเจริญพันธุ์หรือวางแผนการรักษา GFC — Genesis Fertility Center สามารถนัดหมายเพื่อรับคำแนะนำที่เหมาะกับแต่ละบุคคลได้
