คำตอบสั้น: ท่อนำไข่บวมน้ำ (Hydrosalpinx) คือภาวะที่ปลายท่อนำไข่อุดตันแล้วมีของเหลวคั่งอยู่ภายใน ของเหลวนี้อาจไหลย้อนเข้าโพรงมดลูกและรบกวนการฝังตัวของตัวอ่อน งานวิจัยจึงพบว่าผู้ที่มีท่อนำไข่บวมน้ำที่มองเห็นได้จากอัลตราซาวด์มีโอกาสตั้งครรภ์จากเด็กหลอดแก้วต่ำกว่า และแพทย์มักพิจารณาจัดการท่อที่บวมน้ำก่อนย้ายตัวอ่อน เช่น ผ่าตัดนำท่อออกหรือผูกแยกท่อ แต่การตัดสินใจต้องดูเป็นรายบุคคล
ท่อนำไข่บวมน้ำต่างจากท่อนำไข่ตันทั่วไปอย่างไร
ท่อนำไข่ตันหมายถึงท่อที่ไข่และอสุจิผ่านไม่ได้ ซึ่งอาจตันที่ส่วนต้น ส่วนกลาง หรือส่วนปลายก็ได้ ส่วนท่อนำไข่บวมน้ำเป็นรูปแบบหนึ่งของการตันที่ส่วนปลาย ทำให้ของเหลวที่ท่อสร้างขึ้นระบายออกไม่ได้และคั่งจนท่อขยายตัว สาเหตุที่พบบ่อยคือการอักเสบติดเชื้อในอุ้งเชิงกรานในอดีต เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ หรือพังผืดหลังการผ่าตัดในช่องท้อง บางคนไม่มีอาการเลยและรู้ครั้งแรกตอนตรวจหาสาเหตุมีบุตรยาก
ถ้าต้องการทำความเข้าใจภาพรวมของท่อนำไข่ตันก่อน อ่านเพิ่มได้ที่ ท่อนำไข่ตัน ปัญหาที่ทำให้มีลูกยาก
ทำไมท่อนำไข่บวมน้ำจึงเกี่ยวกับการทำเด็กหลอดแก้ว
หลายคนเข้าใจว่าเมื่อทำ IVF/ICSI แล้วไม่ต้องใช้ท่อนำไข่ ท่อที่เสียจึงไม่มีผล ความจริงคือการปฏิสนธิเกิดในห้องแล็บก็จริง แต่ตัวอ่อนยังต้องฝังตัวในโพรงมดลูก ของเหลวจากท่อที่บวมน้ำอาจไหลเข้าโพรงมดลูก ทำให้ตัวอ่อนถูกชะล้าง หรือเปลี่ยนสภาพแวดล้อมของเยื่อบุโพรงมดลูก การศึกษาหลายชิ้นจึงพบอัตราการตั้งครรภ์ที่ต่ำกว่าและอัตราแท้งที่สูงกว่าในกลุ่มนี้
| ประเด็น | ท่อนำไข่ตันแบบไม่บวมน้ำ | ท่อนำไข่บวมน้ำ |
|---|---|---|
| ผลต่อการตั้งครรภ์ธรรมชาติ/IUI | ลดโอกาส ขึ้นกับว่าตันข้างเดียวหรือสองข้าง | ลดโอกาส และมักไม่เหมาะกับ IUI |
| ผลต่อการย้ายตัวอ่อน | โดยทั่วไปไม่รบกวนการฝังตัวโดยตรง | อาจรบกวนการฝังตัว จึงมักต้องวางแผนจัดการก่อน |
| สิ่งที่แพทย์มักพิจารณา | IVF/ICSI หรือการรักษาท่อในบางกรณี | จัดการท่อที่บวมน้ำก่อนย้ายตัวอ่อน แล้วจึงย้าย |
ตรวจพบได้อย่างไร
- อัลตราซาวด์ทางช่องคลอด ถ้าท่อบวมมากอาจเห็นเป็นถุงน้ำรูปยาวข้างมดลูก ท่อที่มองเห็นได้จากอัลตราซาวด์มักสัมพันธ์กับผลกระทบที่ชัดกว่า
- การฉีดสีดูท่อนำไข่ (HSG) ช่วยดูว่าสีผ่านปลายท่อได้หรือไม่ และท่อขยายตัวหรือเปล่า อ่านรายละเอียดได้ที่ ตรวจท่อนำไข่ HSG จำเป็นไหมก่อนทำ IUI/IVF
- การส่องกล้องในช่องท้อง ใช้ยืนยันและจัดการในคราวเดียวได้ เมื่อแพทย์ประเมินแล้วว่าจำเป็นต้องผ่าตัด
ทางเลือกในการจัดการก่อนย้ายตัวอ่อน
แนวทางของสมาคมเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์แห่งสหรัฐอเมริกา (ASRM) ระบุว่าในผู้ที่มีท่อนำไข่บวมน้ำและวางแผนทำเด็กหลอดแก้ว การผ่าตัดนำท่อออก (salpingectomy) หรือการผูกแยกท่อส่วนต้น ช่วยเพิ่มโอกาสตั้งครรภ์ได้ ทางเลือกที่แพทย์อาจพูดถึงมีดังนี้
- ผ่าตัดนำท่อนำไข่ข้างที่บวมน้ำออก เป็นวิธีที่มีข้อมูลรองรับมากที่สุด มักทำผ่านการส่องกล้อง
- ผูกหรือตัดแยกท่อส่วนที่ติดกับมดลูก ใช้เมื่อผ่าตัดนำท่อออกยาก เช่น มีพังผืดมาก
- ดูดน้ำออกจากท่อ บางครั้งใช้ร่วมกับรอบเก็บไข่ แต่ของเหลวมักกลับมาได้ จึงไม่ได้ใช้เป็นทางเลือกหลักเสมอไป
- ผ่าตัดเปิดปลายท่อ อาจเหมาะกับบางคนที่ยังอยากลองตั้งครรภ์ธรรมชาติและท่อเสียหายไม่มาก แต่มีโอกาสตันซ้ำและเสี่ยงท้องนอกมดลูก
ข้อควรคุยกับแพทย์คือผลต่อรังไข่ ถ้าผ่าตัดใกล้รังไข่มาก อาจมีผลต่อเลือดที่ไปเลี้ยงรังไข่ บางคนจึงอาจวางแผนเก็บไข่และแช่แข็งตัวอ่อนไว้ก่อน แล้วค่อยผ่าตัดท่อ จากนั้นจึงย้ายตัวอ่อนแช่แข็ง (FET) ลำดับที่เหมาะขึ้นกับอายุ ปริมาณไข่ และความรุนแรงของโรค
คำถามที่ควรถามแพทย์ก่อนตัดสินใจ
- ท่อบวมน้ำข้างเดียวหรือสองข้าง และมองเห็นจากอัลตราซาวด์หรือไม่
- ควรจัดการท่อก่อนเก็บไข่ หรือเก็บไข่และแช่แข็งตัวอ่อนก่อน
- วิธีผ่าตัดที่แนะนำคืออะไร ต้องพักฟื้นกี่วัน และต้องรอนานเท่าไรก่อนย้ายตัวอ่อน
- มีความเสี่ยงต่อปริมาณไข่ในรังไข่หรือไม่ ควรตรวจ AMH หรือ AFC ก่อนหรือเปล่า
คำถามที่พบบ่อย
ท่อนำไข่บวมน้ำหายเองได้ไหม
โดยทั่วไปท่อที่ตันจนบวมน้ำแล้วไม่หายเอง ยาปฏิชีวนะช่วยรักษาการติดเชื้อที่ยังมีอยู่ แต่ไม่ได้ทำให้ท่อที่เสียหายกลับมาทำงานปกติ
ตัดท่อนำไข่ออกแล้วยังมีลูกได้ไหม
ได้ด้วยวิธีเด็กหลอดแก้ว เพราะไข่ถูกเก็บจากรังไข่โดยตรงและตัวอ่อนถูกย้ายเข้าโพรงมดลูกโดยไม่ต้องผ่านท่อนำไข่ ถ้าตัดออกทั้งสองข้างจะตั้งครรภ์ธรรมชาติไม่ได้
ถ้าบวมน้ำข้างเดียว ทำ IUI ได้ไหม
อาจพิจารณาได้ในบางกรณีถ้าอีกข้างปกติ แต่ของเหลวจากข้างที่บวมยังอาจมีผล แพทย์จะดูอายุ ผลตรวจฝ่ายชาย และประวัติการรักษาประกอบ อ่านเปรียบเทียบได้ที่ บริการ IUI
ต้องผ่าตัดก่อนทุกคนไหม
ไม่เสมอไป ท่อที่บวมเล็กน้อยและมองไม่เห็นจากอัลตราซาวด์อาจมีผลน้อยกว่า แพทย์จะชั่งประโยชน์กับความเสี่ยงของการผ่าตัดเป็นรายคน
หากเคยตรวจพบท่อนำไข่ตันหรือบวมน้ำ และกำลังวางแผนทำ IVF/ICSI สามารถนัดปรึกษาแพทย์ครั้งแรกพร้อมนำผลอัลตราซาวด์หรือ HSG เดิมมาด้วย เพื่อวางลำดับการรักษาที่เหมาะกับตัวเอง
แหล่งอ้างอิง
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Role of tubal surgery in the era of assisted reproductive technology: a committee opinion. Fertility and Sterility, 2021.
- Johnson N, et al. Surgical treatment for tubal disease in women due to undergo in vitro fertilisation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2010.
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจก่อนพบแพทย์ ไม่ใช่คำแนะนำเฉพาะบุคคล ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินตามข้อมูลของแต่ละคน
